ย่านเมืองเก่า ความปวดร้าวที่ต้องยอมรับ? (1) โดย นางสาวฑิชาธร กลั่นเกษร

หากเราลัดเลาะรอบกรุงรัตนโกสินทร์ สิ่งที่เห็นล้วนเต็มไปด้วยวัดวาอาราม ย่านที่เต็มไปด้วยความดีงามที่ควรแค่แก่การอนุรักษ์นำมาซึ่ง “แผนแม่บทเพื่อการอนุรักษ์และพัฒนากรุงรัตนโกสินทร์”

“แผนแม่บทเพื่อการอนุรักษ์และพัฒนากรุงรัตนโกสินทร์” มุ่งหมายให้ความดีงามคงอยู่คู่ชาติต่อไป (ประชาไท, 2562) และภารกิจไล่รื้อปฏิปักษ์ต่อความดีงามของรัฐจึงกำเนิดขึ้นภายใต้ชุดความเชื่อว่า “โบราณสถานกับผู้คนเป็นของแสลง ไม่มีสิทธิ์เคียงคู่กัน” นำไปสู่กรณีป้อมมหากาฬเป็นบาดแผลครั้งใหญ่ที่รัฐกระทำต่อความเป็นชุมชน สิ่งที่รัฐทำคือการไล่รื้อบ้านไม้เก่าโบราณที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์แต่เก็บไว้ซึ่งกำแพงเมืองป้อมมหากาฬ (มติชน, 20 เมษายน 2561) ซึ่งเป็นความดีงามแห่งรัฐ แท้จริงความดีงามของรัฐคือสิ่งใด? บทเรียนราคาแพงกับการต่อสู้เชิงอำนาจ

ในวันนี้ย่านเมืองเก่ากำลังเปิดประวัติศาสตร์หน้าใหม่กำลังซ้ำรอยเดิม หนึ่งในนั้นคือย่านนางเลิ้งได้รับบทบาทผู้เสียสละเพื่อชาติรายใหม่ การเปิดช่องว่างของพระราชบัญญัติการผังเมือง พ.ศ. 2562 ที่มุ่งเน้นการสร้างผังเมืองเพื่อเปิดช่องว่างให้เกิดการพัฒนาอย่างสุดโต่ง โดยการกำหนดหลักเกณฑ์การใช้ประโยชน์พื้นที่และการใช้ประโยชน์ที่ดินให้สอดคล้องกับนโยบายและยุทธศาสตร์เพื่อการพัฒนาประเทศ (พระราชบัญญัติการผังเมือง พ.ศ. 2562, 2562) ซึ่งมีการเปลี่ยนสีผังเมืองซึ่งหมายถึงการกำหนดการเข้าถึงทรัพยากรใหม่ซึ่งการกระทำดังกล่าวมีผลกระทบต่อชีวิตโดยตรง ฉะนั้นการกำหนดสีคือการเปลี่ยนวิถีของผู้คน การเข้าถึงทรัพยากรโดยเฉพาะความมั่นคงทางด้านที่อยู่อาศัยก็เป็นส่วนหนึ่งในปัจจัยสี่เช่นกัน แต่หากถามว่าเรารับรู้เรื่องนี้หรือไม่? เราคงได้รับคำตอบที่ไม่ต่างกันนัก เพราะเหตุใดเรื่องสำคัญแบบนี้เราถึงไม่รับรู้? การเข้าถึงข้อมูล การออกแบบ ประชาพิจารณ์ สิทธิ์ขาดอยู่ที่ใด?

 “ผังเมืองรวมในกรุงเทพมหานคร” เป็นส่วนหนึ่งสู่การพลิกโฉมกรุงเทพมหานครใหม่ กรุงเทพมหานครกำลังเปลี่ยนไป นั่นคือการปรับเปลี่ยนสี (สำนักการวางผังและพัฒนาเมือง, 2562)  ย่านนางเลิ้ง เขตป้อมปราบศัตรูพ่ายเป็นส่วนหนึ่งที่ได้รับผลกระทบจากการกระทำดังกล่าวการเปลี่ยนสีพื้นที่ทำให้ราคาที่ดินสูงลิบจากเปลี่ยนสีพื้นที่อยู่อาศัยคือสีเหลืองเป็นพื้นที่พานิชยกรรมคือสีแดงซึ่งเอื้อให้เกิดการขุดเจาะรื้อทำลายความดีงามสามัญเพื่อดำรงไว้ซึ่งความดีงามแห่งรัฐผ่านการสร้างอาคารขนาดใหญ่หรือการสร้างสาธารณูปโภคและสาธารณูปการ (สำนักผังเมืองกรุงเทพมหานคร, ม.ป.ป.) นำไปสู่แผนการก่อสร้างโครงการรถไฟฟ้าสายสีส้มซึ่งมีแผนตั้งสถานีหลานหลวงซึ่งมุ่งหวังว่าการระบบขนส่งมวลชนระบบรางเพื่อส่วนรวมโดยการเชื่อมต่อระหว่างฝั่งตะวันตกและฝั่งตะวันออก (การรถไฟขนส่งมวลชนแห่งประเทศไทย, ม.ป.ป.)  ภายใต้วาทกรรมเสียสละเพื่อส่วนรวม ข้อพิพากษ์ที่เกิดขึ้น คือ สถานีหลานหลวง ย่านนางเลิ้ง รัฐเลี่ยงการทำลายเหล่านั้นได้ รัฐเลือกที่ดินรกร้างของเอกชนได้โดยไม่จำเป็นต้องไล่รื้อตรอกเรืองนนท์ ละครชาตรีสามัญแบบดั้งเดิมที่เป็นต้นตำรับที่คู่กับกรุงตั้งแต่ต้นกรุงรัตนโกสินทร์(กัญญา ทิพโยสถ, 2561) เพียงแค่รัฐมองเห็นคุณค่าแห่งความดีงามสามัญและยอมรับความงามแบบสามัญ ซึ่งที่ผ่านมารัฐปฏิเสธความงดงามเหล่านั้นและเชื่อว่าความงามแห่งรัฐคือความงามเพียงหนึ่งเดียว เสมือนกับสิ่งที่รัฐเคยกระทำต่อป้อมมหากาฬ การต่อสู้ในแง่ความดีงามแห่งสามัญโดยการวิจัยและนำเสนอทางออกเพื่อการดำรงอยู่ คือ “แผนแม่บทเพื่อการอนุรักษ์และพัฒนาชุมชนบ้านไม้โบราณป้อมมหากาฬ” เพื่อชี้ชัดว่าชุมชนป้อมมหากาฬเป็นชุมชนบ้านไม้โบราณที่สมบูรณ์ที่สุดในเกาะรัตนโกสินทร์ (ชาตรี ประกิตนนทการ, 2549) หากความดีงามนั้นเป็นสามัญ รัฐจึงมองไม่เห็นและลงมือไล่รื้อเฉกเช่นเดิม หนึ่งเสียงสะท้อนจากคนป้อมมหากาฬที่เขาจำเป็นต้องย้ายออกและเป็นคนไร้งาน ไร้อาชีพ ไร้ที่อยู่อาศัย (ธวัชชัย วรมหาคุณ, 2562) นี่คือสิ่งที่รัฐกระทำอย่างนั้นหรือ?

การกระทำที่ผ่านมาของรัฐ แท้จริงความดีงามของรัฐคือสิ่งใด? การพัฒนาเพื่อส่วนรวมแลกกับวิถีที่ต้องแลก? แท้จริงคำว่าเพื่อส่วนรวมคือเจตนาดีหรือเพียงวาทกรรม? แล้วชีวิตของเราจำเป็นต้องแขวนกับปลายปากกาการพัฒนาของใครจริงหรือ? หากทาบกับคำจำกัดความของคำว่า การพัฒนาเมือง ในมาตรา ๔ พระราชบัญญัติการผังเมือง พ.ศ. 2562 ได้ระบุว่า “การดำเนินการวางนโยบาย รวมทั้งการสร้าง ปรับปรุง ฟื้นฟู บูรณะ ดำรงรักษา หรือดำเนินการอื่นใดเพื่อพัฒนาที่ดินหรืออสังหาริมทรัพย์ ภายใต้กรอบของการผังเมือง เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิต ความเป็นอยู่ที่ดีของประชาชน และความเจริญก้าวหน้าของเมืองบริเวณที่เกี่ยวข้อง หรือชนบท ในด้านต่าง ๆ” (พระราชบัญญัติการผังเมือง พ.ศ. 2562, 2562) สิ่งที่รัฐกระทำอยู่คือความเป็นอยู่ที่ดีของประชาชนจริงหรือ?

ภายใต้การต่อสู้ แรงกดดันที่เราต้องดิ้นรนสู้ต่อ เพียงที่ดินผืนนี้เป็นทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ เพียงที่ดินพื้นนี้ไม่ได้มีเพื่อไพร่อย่างเรา ความสั่นคลอนที่เราไม่รู้เราจะต่อสู้กับความโหดร้ายนี้ได้อย่าง ท่าทีของสำนักทรัพย์สินฯ ที่พร้อมพิทักษ์ความดีงามแห่งรัฐและยินดีกำจัดปฏิปักษ์ให้พ้นทาง เราไม่มีทางรู้ว่าพรุ่งนี้เราจะอยู่อย่างไร อำนาจเหล่านั้นถูกฝังลึกอยู่ในใจผู้หญิงคนหนึ่งผู้หญิงที่ต่อสู้เพื่อนางเลิ้งที่ต้องอยู่ต่อ ผู้หญิงที่ยืนหยัดรักษาพื้นแผ่นดินเกิดของตน เขาคือ พี่แดง สุวัน แววพลอยงาม แกนนำชุมชนวัดแค ประโยคที่โหดร้ายสำหรับนักต่อสู้อย่างเรา ประโยคนั้นกล่าวเพียงว่า “ฉันอยู่คู่กับการพัฒนาได้ไหม? ขออยู่เป็นพร็อพก็ได้ พร็อพที่มีชีวิต ทำไมการต่อสู้กับการพัฒนาแบบนี้ชาวบ้านต้องแพ้ตลอด” (สุวัน แววพลอยงาม, 2561) คำว่าพร็อพ เป็นคำที่โหดร้ายและบาดลึกในชีวิตของคนคนหนึ่ง คนที่มีลมหายใจแต่ยินยอมเป็นเพียงสิ่งของ สิ่งประกอบฉาก เพื่อการดำรงอยู่ต่อ ความหดหู่ไม่อยู่แค่สิ่งที่ภาคประชาชนสะท้อนแต่การสายตาของรัฐต่างหากที่กำลังทำร้ายเรา สิ่งที่รัฐกระทำคือประโยคเรียบเฉยในห้องเย็น ณ สถานที่แห่งนี้ ประโยคนั้นกล่าวว่า “คุณจะอยู่ที่นี่ก็ได้(ป้อมมหากาฬ)แต่คุณต้องมา 8 โมงเช้า กลับ 6 โมงเย็น ห้ามทำอาหาร ห้ามสูบบุหรี่” (อินทิรา วิทยสมบูรณ์, 2561) ประโยคนี้ยังคงหลอกหลอนฝันร้ายที่ยากจะลืม นี่สิพร็อพของจริง พร็อพที่ไร้ชีวิต ความไร้ค่าเพียงแค่เราเป็นอยู่เบื้องล่างเท่านั้นหรือ? ความเป็นมนุษย์อยู่ส่วนไหน? รัฐมองผู้คนด้วยสายตาแบบใด? หรือแท้จริงแล้วเราเป็นธุลีที่อยู่ได้แค่ผืนดิน

 

บรรณานุกรม

กัญญา ทิพโยสถ. ปราชญ์ชาวบ้านด้านละครชาตรี. (13 ตุลาคม 2562). สัมภาษณ์.

การรถไฟขนส่งมวลชนแห่งประเทศไทย. (ม.ป.ป.). แนวคิด วัตถุประสงค์ เป้าหมายโครงการ. สืบค้นจาก

       https://www.mrta-orangelineeast.com/th/about

ชาตรี ประกิตนนทการ. (พฤษภาคม 2549). แผนแม่บทเพื่อการอนุรักษ์และพัฒนาชุมชนบ้านไม้โบราณป้อม

       มหากาฬ. เอกสารนำเสนอในการประชุมวิชาการนานาชาติการอนุรักษ์พัฒนามรดกวัฒนธรรม

       ท้องถิ่นอย่างยั่งยืนในแนวทางบูรณาการข้ามศาสตร์, อุดรธานี. สืบค้นจาก

       https://www.slideshare.net/TumMeng/executive-summary-61026019

ธวัชชัย วรมหาคุณ. อดีตประธานชุมชนป้อมมหากาฬ. (26 มกราคม 2562). สัมภาษณ์.

แผนแม่บทกรุงรัตนโกสินทร์ (ใหม่) กับเสียงมนุษย์ (เก่า) ในม่านฝุ่นการพัฒนาเมือง. (5 กุมภาพันธ์ 2562).

       ประชาไท. สืบค้นจาก https://prachatai.com/journal/2019/02/80875

 “พระราชบัญญัติการผังเมือง พ.ศ. 2562” (2562, 29 พฤษภาคม). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 136 ตอนที่ 71 ก.

หน้า 27.

รื้อแล้วบ้านทรงไทย “ป้อมมหากาฬ” ชาวบ้านน้ำตาคลอ เผย 26 ปี “สู้จนสุดทางแล้ว”. (20 เมษายน 2561)

       มติชน. สืบค้นจาก https://www.matichon.co.th/local/news_924626

สำนักการวางผังและพัฒนาเมือง, “สรุปสาระสำคัญของ (ร่าง) ผังเมืองรวมกรุงเทพมหานคร (ปรับปรุงครั้งที่ 4),”

       เอกสารประกอบการประชุมเพื่อรับฟังข้อคิดเห็นของประชาชน 11 พฤษภาคม 2562. (เอกสารไม่ตีพิมพ์เผยแพร่), หน้า 1-15.

สำนักผังเมืองกรุงเทพมหานคร. (ม.ป.ป.). ผังเมืองรวมกรุงเทพ. สืบค้นจาก http://cpd.bangkok.go.th/map1_t.html

สุวัน แววพลอยงาม. แกนนำชุมชนวัดแค. (25 ธันวาคม 2561). สัมภาษณ์.

อินทิรา วิทยสมบูรณ์. นักเคลื่อนไหวสังคม. (25 ธันวาคม 2561). สัมภาษณ์.

ย่านเมืองเก่า ความปวดร้าวที่ต้องยอมรับ? (2) โดยนางสาวฑิชาธร กลั่นเกษร

ปรากฏการณ์การพิทักษ์ความดีงามแห่งรัฐ คำว่า “ความดีงามแห่งรัฐ” คือ สิ่งที่รัฐมองว่าดีงามและควรค่าแก่การรักษา

ย่านเมืองเก่า ความปวดร้าวที่ต้องยอมรับ? (1) โดย นางสาวฑิชาธร กลั่นเกษร

หากเราลัดเลาะรอบกรุงรัตนโกสินทร์ สิ่งที่เห็นล้วนเต็มไปด้วยวัดวาอาราม ย่านที่เต็มไปด้วยความดีงามที่ควรแค่แก่การอนุรักษ์นำมาซึ่ง “แผนแม่บทเพื่อการอนุรักษ์และพัฒนากรุงรัตนโกสินทร์”

Storytellers In Journey : นักเล่าเรื่องในที่อื่น

“Raising and caring for children is more like tending a garden :
it involves “a lot of exhausted digging and wallowing in manure” to create a safe,
nurturing space in which innovation, adaptability and resilience can thrive.”

เดินทาง เรียนรู้ แลกเปลี่ยน ก้าวข้าม โดย ดาราวดี พานิช

หลังจากครุ่นคิดมาทั้งคืน ถึงพื้นที่การเรียนรู้ มุกได้เลือกไปที่ ชุมชนไทดำ จังหวัดสุราษฎร์ธานีค่ะ มีหลายเหตุผลมากมายในการเลือกเดินทางครั้งนี้ นั่นก็คือ อยากที่จะไปเรียนรู้ถึงวัฒนธรรม พิธีกรรม รวมถึงวิถีชีวิตต่าง ๆของคนไทดำ ว่ามีความแตกต่างกับชีวิตประจำวันของเราอย่างไร และสิ่งที่สำคัญที่สุดที่ทำให้